Juan D’Arienzo

O βασιλιάς του ρυθμού

To 1935 o Juan D’Arienzo ήταν 34 χρονών. Μέχρι τότε δεν είχε καταφέρει πολλά, ήταν σχετικά άσημος, μέσα σε λίγο καιρό όμως εκτινάχθηκε στο ζενίθ της δόξας απολαμβάνοντας τη μεγάλη του φήμη και τις τιμές που του απότιαν τα πλήθη χορευτών που χόρευαν στις πίστες. Τι είχε συμβεί; Την προηγούμενη δεκαετία το τάνγκο είχε παρακμάσει, δεν υπήρχε δημιουργική πνοή και ο χορός είχε παραμεριστεί. Το αλήτικο, παιχνιδιάρικο ύφος των πρώτων χρόνων είχε εκτοπιστεί από τη μελαγχολία και την ποιητική τροπή που είχαν πάρει οι στίχοι, ενώ η μάγκικη φυλή των compadritos είχε παραγκωνιστεί από τις ενορχηστρώσεις μιας μουσικής που γινόταν όλο και πιο λόγια, περισσότερο ταιριαστή για ακρόαση, ή με τη φωνή να παίζει πρωταγωνιστικό ρόλο. Ο D’Arienzo, με τη συνδρομή του πιανίστα Rodolfo Biagi, που 3 χρόνια αργότερα θα έκανε δική του ορχήστρα, επέστρεψε στο ρυθμικό τέμπο των πρώτων τάνγκος επιβάλλοντας ένα ρυθμό πιο ζωντανό, μουσικά λιτό αλλά ιδιαίτερα χορευτικό, ώστε να μπορούν να χορέψουν ακόμη και όσοι δεν ήξεραν ακολουθώντας το ρυθμό και μόνο. Παλμός για τους χορευτές, αυτό ήταν το μυστικό, με τα όργανα να παίζουν όλα μαζί και το πιάνο κάποιες φορές να ξεχωρίζει ή το πρώτο βιολί να βγαίνει μπροστά χωρίς όμως να υπερβάλλει στον αυτοσχεδιασμό. Κι ακόμα παραμέρισε το ρόλο της φωνής, ενώ συχνά το κοινό διασκέδαζε με τους στίχους των τραγουδιών, που ήταν αστείοι ή και αμφιβόλου χιούμορ.
Ο D’Arienzo είχε φέρει στο τάνγκο έναν αέρα ευθυμίας, κρατώντας μία σκληρή γραμμή Lumfardo (αργκό του δρόμου) και δείχνοντας ποιος ήταν ο τρόπος των portenos. Όπως είπε το 1949, «Το τάνγκο πάνω απ’ όλα είναι ρυθμός, νεύρο, δύναμη. Το παλιό τάνγκο, αυτό της παλιάς Φρουράς, τα είχε όλα αυτά... Η προσπάθειά μου είναι να του ξαναδώσω τη ζωτικότητα που είχε τον παλιό καιρό. Κι η μεγαλύτερή μου περηφάνεια πως συνέβαλα στην αναγέννηση της λαϊκής μας μουσικής». Αν και ορμώμενος από το παρελθόν υπήρξε ανατρεπτικός και γι’ αυτό δέχθηκε κριτική, τον κατηγόρησαν ότι η μουσική του ήταν απλή και ότι έπαιζε πολύ γρήγορα. Η αλήθεια είναι πως δεν είχε το στιλ των σοφιστικέ μουσικών της εποχής του, ούτε τη σοβαρότητα διευθυντή ορχήστρας, αντίθετα έμοιαζε με καρικατούρα και χοροπηδούσε στη σκηνή σαν αγριάνθρωπος. Ίσως η μουσική του να είναι παραπλανητική, μπορεί όντως να γελαστεί κανείς και να τη θεωρήσει επιφανειακή, γρήγορη, απλή. Τότε όμως δεν θα έχει καταλάβει τη μαεστρία ενός συνθέτη - διευθυντή ορχήστρας, που έβγαλε τον κόσμο στις πίστες όχι επειδή ήταν «εύκολος», αλλά επειδή η μουσική του έκρυβε έναν πλούτο παιχνιδιού, εκφραστικών μέσων και δυναμικών. Όπως είχε πει και ο μεγάλος Anibal Troilo: «Γελάστε, αν θέλετε, μα χωρίς αυτόν θα ήμασταν όλοι χωρίς δουλειά».Ο βασιλιάς του ρυθμού, όπως τον αποκαλούν, άνοιξε ένα δρόμο επιβάλλοντας στους μουσικούς της εποχής του να τον ακολουθήσουν. Επηρέασε τις μεγάλες ορχήστρες και αποτέλεσε τη μηχανή που οδήγησε στην έκρηξη της χρυσής δεκαετίας του ’40. Είναι διασκεδαστικό να τον παρακολουθείς να διευθύνει κι ακόμα περισσότερο να τον χορεύεις.

Ricardo Tanturi - Enrique Campos (Una emocion)

El tango es el tango

Όταν σκέφτεσαι την ορχήστρα του Ricardo Tanturi σου ’ρχονται στο μυαλό μερικά από τα ωραιότερα τραγούδια, που καθώς τα χορεύεις τα βήματά σου οδηγούνται από το λυρισμό, τη δύναμη και την απλότητα που αποπνέει το αργεντίνικο τάνγκο όταν είναι αυθεντικό, porteno. Περισσότερο ίσως από άλλα ξυπνούν μια νοσταλγία για το Μπουένος Άιρες, για τις γειτονιές του και για τα μαύρα, παραπονεμένα μάτια των κατοίκων του... Μια ορχήστρα που έρχεται κι αυτή από τα βάθη της δεκαετίας του ’40, που έβγαλε ξανά και ξανά τους χορευτές στις πίστες και αγαπήθηκε όσο λίγες. Διακριτικό της γνώρισμα είναι η πολύ επιτυχημένη συνεργασία της με δύο από τις καλύτερες φωνές της χρυσής δεκαετίας: με τον Alberto Castillo μέχρι το 1943 (37 ηχογραφήσεις) και τον Enrique Campos στη συνέχεια (51 ηχογραφήσεις), συνεργασίες που καθόρισαν τον ήχο της γεννώντας μικρά, τρίλεπτα αριστουργήματα.

Ο Campos, που μας ενδιαφέρει εδώ, ήταν από τους τραγουδιστές που είχαν ένα ιδιαίτερο, δικό τους τρόπο να επικοινωνούν με το κοινό τους. Tραγουδούσε μάλλον απλά και ανεπιτήδετα, δεν ανταγωνιζόταν την ορχήστρα. Από πίσω του εκείνη ηχούσε με αυτοπεποίθηση, και με τη σειρά της συνόδευε τη φωνή του με έναν ήχο διακριτό και ακριβή, ρυθμικό όσο χρειάζεται, χωρίς περίπλοκες μελωδίες και  ενορχηστρώσεις, χωρίς υπερβολές, μ’ ένα  λυρισμό χαμηλών τόνων. Είναι υπερβολή να πει κανείς ότι αυτός ο συνδυασμός αποτύπωσε αυτό που το τάνγκο είναι, χωρίς φιοριτούρες, χωρίς εξάρσεις, με μόνο οδηγό το πνεύμα της πόλης που το γέννησε; Asi se bailan tango, El tango es el tango, Un emocion... το λένε και οι τίτλοι των τραγουδιών. Σ’ αυτό το τελευταίο, η φωνή του Campos ήδη από τον πρώτο στίχο έρχεται να τραγουδήσει τον ορισμό του, όπως ξεπηδάει μέσα από την ιστορία και την παράδοσή του, και μαζί την ποιότητα του ψυχικού του βάρους: το τάνγκο είναι αυτή η μαγική ένωση από λέξεις και νότες που δημιουργούν ένα συναίσθημα, είναι το όνειρο της παλιάς γειτονιάς, ο παλμός του Μπουένος Άιρες. Κι ακόμα είναι η αγκαλιά, με τη γλυκύτητα και τη σαγήνη της...

Osvaldo Pugliese (2)

Αξίζει να σταθούμε λίγο ακόμα στον Osvaldo Pugliese, ίσως γιατί του έχουμε αδυναμία – όχι
αδικαιολόγητα, και σίγουρα όχι μόνο εμείς. Ως μουσικός, ο Pugliese έφερε μια αλλαγή στον ήχο και την αίσθηση του τάνγκο, ενώ ήδη από το 1921, έφηβος ακόμα, έγραψε το Recuerdo, ένα τραγούδι που θα έμενε στην ιστορία, κάνοντας έκτοτε αισθητή την παρουσία του στη δουλειά κάθε ενορχηστρωτή και ανοίγοντας ένα νέο δρόμο στη μουσική σύνθεση. Όπως κάθε μουσικός της εποχής, το όνειρό του ήταν να φτιάξει δική του ορχήστρα. Το 1936, σε ηλικία 31 ετών, δημιούργησε το πρώτο του σεξτέτο, ενώ λίγο αργότερα έφτιαξε την Orchestra Tipica Pugliese, μία από τις μακροβιότερες και πιο ξεχωριστές ορχήστρες της μουσικής ιστορίας του τάνγκο, που με κάποιες αλλαγές στη σύνθεσή της διήρκησε μέχρι το τέλος της ζωής του.
Όμως ο Pugliese δεν ήταν αγαπητός μόνο λόγω της ιδιότητάς του ως μουσικού, αλλά κυρίως, ιδιαίτερα στους κύκλους των λαϊκών στρωμάτων των φτωχών συνοικιών της πόλης, εξαιτίας της κοινωνικής του δράσης. Δεν ήταν η δόξα ή ο πλουτισμός που τον ενδιέφεραν, ήταν πολιτικός ακτιβιστής σε εποχές που οι απαγορεύσεις και η δίωξη των πολιτικών φρονημάτων ήταν καθεστώς. Ως μέλος από το 1936 και αργότερα ηγετικό στέλεχος του Κομουνιστικού Κόμματος της Αργεντινής όχι μόνο εκδιώχθηκε καλλιτεχνικά από τα μέσα στης εποχής, σαν ένα είδος λογοκρισίας, αλλά υπέμεινε διώξεις και συνεχείς κρατήσεις στη φυλακή. H ορχήστρα του συνέχιζε να παίζει κι όταν εκείνος ήταν απών, με την παρουσία του να υποδηλώνεται από ένα κόκκινο γαρίφαλο που άφηναν οι μουσικοί στην άδεια θέση του στο πιάνο. Οι ιδέες του και η δράση του στο πλευρό των εργατών των λαϊκών προαστίων δημιούργησε πλήθος φανατικών που τον ακολουθούσαν παντού και τον θαύμαζαν.
Χαρακτηριστικό της εντιμότητας και του ήθους του, η ορχήστρα του ήταν η μόνη που όλοι οι μουσικοί, συμπεριλαμβανομένου και του διευθυντή της, πληρώνονταν ακριβώς το ίδιο. Για πολλά χρόνια οι οπαδοί του φώναζαν στο κλείσιμο των εμφανίσεών του «στο Colon!». Αυτό συνέβη μόλις το 1985, κι ενώ είχε ήδη παίξει στα μεγάλα θέατρα του κόσμου στη Ρωσία, την Κίνα, την Ιαπωνία, όταν σε ηλικία 80 χρόνων αποθεώθηκε από τους ακροατές του μεγαλύτερου θεάτρου στο Μπουένος Άιρες. Στην κηδεία του πλήθος κόσμου πλημμύρισε το δρόμο συνοδεύοντας τη σωρό, ενώ το La Yumpa ηχούσε πένθιμα, τελευταίος αποχαιρετισμός στον αγαπημένο καλλιτέχνη.

«Δεν βλέπω τον εαυτό μου σαν καλλιτέχνη, αλλά σαν σκληρά εργαζόμενο μουσικό. Και για να πω την αλήθεια, ένα ευνοοημένο σκληρά εργαζόμενο, γιατί οι σκληρά εργαζόμενοι δουλεύουν στα εργοστάσια. Αλλά πάντα λέω ότι βλέπω τον εαυτό μου σαν έναν από αυτούς.... ....Έφτιαξα την ορχήστρα το 1939. Είχα τους υποστηριχτές μου εκείνο τον καιρό και συνήθιζαν να με ακολουθούν και να φωνάζουν κατά τη διάρκεια των shows. Δεν ήταν πως δεν μου άρεσε, αλλά πάντα έλεγα στον εαυτό μου, να είσαι ταπεινός, μη γίνεσαι αλαζόνας». -Osvaldo Pugliese

Osvaldo Pugliese (1)

Όταν πια οι χορευτές στη μιλόνγκα έχουν χορέψει όλα τα άλλα, αργά τη νύχτα, έρχεται η στιγμή της ορχήστρας του Osvaldo Pugliese. Ατμόσφαιρα μυσταγωγίας, γρήγορες κινήσεις που εναλλάσσονται με παύσεις και αργόσυρτες μεταφορές άξονα που συνοδεύουν τα αργά μέρη, έντονη δραματικότητα στις κινήσεις. Η μουσική του είναι η αγαπημένη των χορευτών, ένα πεδίο με ανεξάντλητες δυνατότητες έκφρασης... Ο Pugliese δεν είναι εύκολος να τον χορέψεις, αλλά είναι αυτός που μπορεί να σου διδάξει πώς να χορεύεις ακούγοντας τη μουσική και ακολουθώντας τα παιχνίδια της. Έντονα παρεστιγμένος ρυθμός, πολυπλοκότητα ηχητικών επιπέδων, μουσικές μελωδικές φράσεις που εξελίσσονται απρόβλεπτα, εναλλαγή αργών και γρήγορων ρυθμικών τέμπος, ήχοι που διαρκούν περισσότερο από ό,τι αναμενόταν, υποβλητικά σόλο των μπαντονεόν... 

Τη μουσική του δεν μπορείς να την μετρήσεις έτσι απλά, οι φράσεις της δεν χωρίζονται σε 8 εύκολα αναγνωρίσιμους χρόνους, όπως συμβαίνει συνήθως. Υπάρχει μια ρυθμική πυξίδα που σε προσανατολίζει χορευτικά και υποννοείται πίσω από κάθε μέτρο, αν μάθεις να την προσέχεις είναι ξεκάθαρη... yum-pa, yum-pa, yum-pa... Πρόκειται για λέξη δικής του επινόησης (και τίτλος του ομώνυμου κομματιού), που υποδηλώνει το χαρακτηριστικό ρυθμικό κράτημα που υφαίνεται υπογείως σαν ρυθμικός καμβάς, με τον πρώτο και τον τρίτο χτύπο του ρυθμού να έχουν περισσότερη ένταση από τον δεύτερο και τον τέταρτο. Με το La Yumpa να αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της γραφής του, ο Pugliese δίνει νέα φυσιογνωμία στο τάνγκο, δημιουργώντας από την αρχή έναν τρόπο παιξίματος που συνδυάζει τέλεια μία σύνθετη αρμονική δομή με τη δυνατότητα χορευτικής προσαρμογής και έκφρασης. Αναμφίβολα ο ήχος της ορχήστρας του είναι ξεχωριστός, στέκεται στο πιο υψηλό στιλιστικά σημείο του ορχηστρικού τάνγκο. Παρ’ όλα αυτά, αν και εξαιρετικά ενδιαφέρουσα από άποψη μουσικής σύνθεσης, η ορχήστρα του Pugliese δεν προσφέρεται για ακρόαση, μόνο και μόνο γιατί είναι δύσκολο, ακούγοντά την, να μη νιώσει κανείς αυτή την επείγουσα επιθυμία να χορέψει...